နိုင်ငံများသည်ဖော့စစ်ယာဉ်စွမ်းအင်ကိုစွန့်လွှတ်ရန်လမ်းညွှန်ချက်စာအုပ်တစ်ခုဖန်တီးနိုင်မလား?

(SeaPRwire) –   ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရာသီဥတုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုအတွက် အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည့် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ ဖယ်ရှားရေးဆိုင်ရာ ပထမဆုံး နိုင်ငံတကာညီလာခံအတွက် နိုင်ငံပေါင်း ၅၀ ကျော်သည် ယနေ့ ကိုလံဘီယာနိုင်ငံ၊ စန်တာမာတာမြို့တွင် တွေ့ဆုံနေကြသည်။

“ ဒါဟာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရာသီဥတု ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမှာ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေကို ဗဟိုပြုဖို့ ပထမဆုံး အလေးအနက် ကြိုးပမ်းမှုပါ” ဟု Center for International Environmental Law ၏ ရာသီဥတုနှင့် စွမ်းအင်အစီအစဉ် ဒါရိုက်တာ Nikki Reisch က ပြောကြားခဲ့သည်။ “ ဒီညီလာခံဟာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုရဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းကို အရေးယူဆောင်ရွက်လိုတဲ့ နိုင်ငံတွေအတွက် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေ ဖယ်ရှားရေးကို အကောင်အထည်ဖော်ရာမှာ နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို အတူတကွ စုစည်းပြီး အားကောင်းစေဖို့ သမိုင်းဝင်အခွင့်အရေးတစ်ခုကို တကယ်ပဲ ကိုယ်စားပြုပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ပြီးခဲ့သည့် ဆောင်းဦးက ဘရာဇီးလ်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် နှစ်ပတ်လည် ကုလသမဂ္ဂ ရာသီဥတု ထိပ်သီးအစည်းအဝေး COP30 တွင် ပထမဆုံး ကြေညာခဲ့သည့် ညီလာခံကို ဧပြီလ ၂၄ ရက်မှ ၂၉ ရက်အထိ ကျင်းပမည်ဖြစ်ပြီး နယ်သာလန်နှင့် ကိုလံဘီယာတို့က ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ရာထူးတက်လာပြီးနောက် ကိုလံဘီယာသမ္မတ Gustavo Petro သည် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ လျှော့ချရေးကို အမျိုးသားဦးစားပေးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

အီရန်စစ်ပွဲနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း မြင့်တက်လာသဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံများသည် စွမ်းအင်နှင့် ဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာမှုကြောင့် အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရချိန်တွင် ဤညီလာခံကို ကျင်းပခြင်းဖြစ်သည်။ “ ဒီအကျပ်အတည်းက ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေအပေါ် မှီခိုရတဲ့ တကယ့်ကုန်ကျစရိတ်ကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပါတယ် — ဈေးနှုန်းမတည်ငြိမ်မှုနဲ့ စွမ်းအင်မလုံခြုံမှုတွေအရပေါ့” ဟု International Institute for Sustainable Development ၏ စွမ်းအင်အစီအစဉ်မှ အကြီးတန်းမူဝါဒအကြံပေး Natalie Jones က ပြောကြားခဲ့သည်။ “ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစနစ်နဲ့ စွမ်းအင်ထိရောက်မှုဆီ ကူးပြောင်းခြင်းဟာ အရင်ကထက် ပိုအရေးကြီးကြောင်း တကယ်ပဲ အလေးပေးဖော်ပြခဲ့ပါတယ် — ဒါတွေအားလုံးဟာ ဒီညီလာခံမှာ ဆွေးနွေးမယ့် အကြောင်းအရာတွေပါပဲ” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် သန့်ရှင်းသောစွမ်းအင်သည် ပိုမိုယုံကြည်စိတ်ချရပြီး ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော စွမ်းအင်အရင်းအမြစ်အဖြစ် ပေါ်ထွက်လာနေသည်။ ပြီးခဲ့သည့်နှစ်က သန့်ရှင်းသောစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားလိုအပ်ချက် မြင့်တက်မှုကို ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး ဆိုလာ၊ လေနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ကဲ့သို့သော ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်များ၏ ဝေစုသည် ခေတ်သစ်သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ကမ္ဘာ့လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ရောနှောမှု၏ သုံးပုံတစ်ပုံကျော်ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။

သို့သော် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့မှ တရားဝင် ကူးပြောင်းရန်အတွက် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်သော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုမှာ ယခုအထိ မရှိသေးပါ။ နိုင်ငံများသည် နှစ်စဉ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရာသီဥတု ဆွေးနွေးပွဲများအတွက် တွေ့ဆုံကြသော်လည်း နှစ်စဉ် ထိပ်သီးအစည်းအဝေးများသည် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများအကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ ဆိတ်ဆိတ်နေတတ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ပါရီသဘောတူညီချက်တွင် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများကို ဖော်ပြထားခြင်းမရှိဘဲ၊ အစိုးရများအနေဖြင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ် COP28 တွင် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများမှ ကူးပြောင်းရန် သဘောတူညီရန် ဆယ်စုနှစ်သုံးခုနီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း ရေနံ၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့နှင့် ကျောက်မီးသွေး လော်ဘီသမား ထောင်ပေါင်းများစွာသည် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှု လျှော့ချရေးကို အဓိကထားရမည့် ရာသီဥတု ထိပ်သီးအစည်းအဝေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ဆုံး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရာသီဥတုညီလာခံဖြစ်သည့် COP30 သည် ပြီးခဲ့သည့်နှစ်က ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများကို ဖော်ပြခြင်းမရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။

ထို့အပြင် COP လုပ်ငန်းစဉ်သည် သဘောတူညီချက် လိုအပ်ပြီး ဆိုလိုသည်မှာ လူနည်းစုတစ်စုက လုပ်ဆောင်မှုကို ပိတ်ဆို့နိုင်သည်။

“ ဒီညီလာခံက အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ နိုင်ငံတွေက COP အပြင်ဘက်မှာ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုရဲ့ တကယ့်အကြောင်းရင်းဖြစ်တဲ့ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေအကြောင်း တကယ်ဆွေးနွေးဖို့ စုဝေးကြတာပါ” ဟု Jones က ပြောကြားခဲ့သည်။

ကိုလံဘီယာအစိုးရ၏ အဆိုအရ ပါဝင်သည့်နိုင်ငံများသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာလိုအပ်ချက်၏ သုံးပုံတစ်ပုံနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ထုတ်လုပ်မှု၏ ငါးပုံတစ်ပုံကို ကိုယ်စားပြုသည်။ သို့သော် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ထုတ်လွှတ်သူအချို့ — အမေရိကန်၊ ရုရှား၊ အိန္ဒိယနှင့် တရုတ်တို့အပါအဝင် — ပါဝင်မည်မဟုတ်ပေ။

ဒါက မကောင်းတဲ့အရာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ “ ဒီနေရာရဲ့ တန်ဖိုးက ဘာလဲဆိုတော့ အကြီးဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်တဲ့နိုင်ငံတွေနဲ့ ညစ်ညမ်းစေတဲ့နိုင်ငံတွေရဲ့ အမြဲတမ်း ခုခံမှုကြားကနေ အရေးယူဆောင်ရွက်လိုတဲ့ နိုင်ငံတွေက လုပ်ဆောင်နိုင်တယ်ဆိုတာကို အတည်ပြုပေးတာပါပဲ” ဟု Reisch က ပြောကြားခဲ့သည်။ “ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေကနေ ဖယ်ရှားဖို့ နောက်ကွယ်က တွန်းအားက တားဆီးလို့မရပါဘူး။ ကုလသမဂ္ဂ ရာသီဥတုဆွေးနွေးပွဲတွေမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာ တိုးတက်မှုကို တကယ်ပဲ ဟန့်တားခဲ့တဲ့ အကြီးဆုံး ပိတ်ဆို့သူတွေနဲ့ နောက်ကျကျန်သူတွေရဲ့ မပါဝင်မှုဟာ တချို့နည်းလမ်းတွေအရ တခြားနိုင်ငံတွေအတွက် အဲဒီနိုင်ငံတွေမပါဘဲ သူတို့ဘာတွေ အတူတကွ လုပ်ဆောင်နိုင်မလဲဆိုတာကို ရှာဖွေဖို့ အခွင့်အရေးတစ်ခုပါပဲ” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ညီလာခံသည် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများမှ ကူးပြောင်းလိုသော နိုင်ငံများအတွက် လမ်းကြောင်းများ ရှာဖွေရန်နှင့် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများအပေါ် မှီခိုအားထားမှုကို အားပေးသည့် အတားအဆီးအချို့ကို ဖယ်ရှားရန် အခွင့်အရေးတစ်ခုကို တင်ပြသည်။

“ ဒီညီလာခံရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေကို ဘယ်လိုဖယ်ရှားမလဲဆိုတဲ့ ခက်ခဲတဲ့မေးခွန်းအချို့ကို ဆွေးနွေးနိုင်ဖို့ပါပဲ” ဟု ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ တွေးခေါ်အဖွဲ့ E3G ၏ စွမ်းအင်ကူးပြောင်းရေးဆိုင်ရာ တွဲဖက်ဒါရိုက်တာ Leo Roberts က ပြောကြားခဲ့သည်။

၎င်းတွင် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများအပေါ် မှီခိုအားထားမှုကို အားပေးသည့် စနစ်များကို ဖယ်ရှားခြင်းဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုများ ပါဝင်သည် — ဥပမာအားဖြင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ-နိုင်ငံအငြင်းပွားမှု ဖြေရှင်းရေးစနစ်များ (ကြီးမားသောကုမ္ပဏီများက သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကာကွယ်ရေးဥပဒေများကို ပြဋ္ဌာန်းသည့် အစိုးရများကို တရားစွဲဆိုခွင့်ပြုသည့်စနစ်များ) သို့မဟုတ် ကူးပြောင်းရေးကို ကတိပြုထားသော နိုင်ငံများအတွက် အထူးကုန်သွယ်ရေးသဘောတူညီချက်များ ဖန်တီးခြင်းတို့ဖြစ်သည်။

“ ဒါတွေက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတည်းက လုပ်နိုင်တဲ့အရာတွေ မဟုတ်ပါဘူး” ဟု Fossil Fuel Treaty Initiative ၏ အမှုဆောင်ဒါရိုက်တာ Alex Rafalowicz က ပြောကြားခဲ့သည်။

ညီလာခံသည် နိုင်ငံများအနေဖြင့် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများမှ ကူးပြောင်းရေးဆိုင်ရာ သဘောတူစာချုပ်တစ်ခု ရေးဆွဲရန် စုဝေးရန် အခြေအနေကို ဖန်တီးပေးသည်။ စီစဉ်သူများသည် တစ်နှစ်အတွင်း ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ ဖယ်ရှားရေးကို စီမံခန့်ခွဲမည့် စည်းနှောင်မှုရှိသော နိုင်ငံတကာမူဘောင်ဖြစ်သည့် Fossil Fuel Treaty အတွက် တရားဝင်ဆွေးနွေးပွဲများ စတင်ရန် မျှော်လင့်ထားသည်။ ပစိဖိတ်ကျွန်းနိုင်ငံ Tuvalu မှ အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည့် ဒုတိယအကြိမ် နိုင်ငံတကာညီလာခံကို တစ်နှစ်အတွင်း ကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။

ကျွမ်းကျင်သူများသည် နိုင်ငံများအနေဖြင့် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများမှ ကူးပြောင်းခြင်းသည် အမျိုးသားအဆင့်တွင် မည်သို့ဖြစ်နိုင်သည်ကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လမ်းပြမြေပုံများ ရေးဆွဲလာမည်ကိုလည်း မျှော်လင့်ထားသည်။

“ ကျွန်တော် တက်ရောက်တဲ့ နိုင်ငံအားလုံးကို စိန်ခေါ်ချင်တာကတော့ ခင်ဗျားတို့ အိမ်မှာ ဘာတွေလုပ်နေလဲ။ ဘယ်လိုအစီအမံတွေ လုပ်နေလဲ။ ဘယ်လိုအစီအစဉ်တွေ ချမှတ်နေလဲ” ဟု Jones က ပြောကြားခဲ့သည်။ “ ဒီလို နိုင်ငံတကာဖိုရမ်တွေမှာ လာပြီး ‘ဒါက အရမ်းအရေးကြီးတယ်လို့ ကျွန်တော်တို့ ထင်တယ်’ လို့ ပြောတာက ကောင်းပါတယ်၊ ဒါပေမယ့် ခင်ဗျားတို့ ပြောတဲ့အတိုင်း လုပ်နေကြရဲ့လား” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။